गुरुचरित्र

गुरूचरित्र हे मराठीतील एक प्रभावशाली धार्मिक पुस्तक आहे. १५ व्या- १६ व्या शतकात श्री. सरस्वती गंगाधर स्वामींनी हे पुस्तक लिहीले. ह्या ग्रंथाला पवित्र वेद समजतात, म्हणून या ग्रंथाचे पारायण कठोर नियमाने करावे. याचे नियम या ग्रंथातच दिलेले आहेत. हा ग्रंथ सात दिवसांच्या सप्ताहातच किंवा तीन दिवसातच पूर्ण करावा असा नियम आहे. या पुस्तकात स्वामी नरसिंह सरस्वती यांचे चरीत्र, त्यांचे तत्वज्ञान, आणि त्यांच्याबद्दलच्या पौराणिक कथा आहेत. या पुस्तकात उर्दु आणि पर्शियन शब्द टाळून संस्कृत शब्द वापरलेले आहेत. गुरुचरित्र हिंदू लोकांत फार पवित्र ग्रंथ मानतात. सर्व दत्त भक्त या ग्रंथाचे मार्गशीर्ष महिन्यात येणार्याय पौर्णिमेपासून आठ दिवस आधी पारायण करतात, आणि पौर्णिमेच्या दिवशी, उद्यापन करतात. मार्गशीर्ष महिन्यातील पौर्णिमा दत्तजयंती होय.


गुरूचरित्र - अध्याय पंचेचाळीसावा

श्रीगणेशाय नम: ।
नामधारक म्हणे सिध्दासी । श्रीगुरुचरित्र देखिलें दृष्टींसी । तुमचें भाग्य बहुवसीं । परब्रम्ह देखिलें असे ॥१॥
तुमचेनि प्रसादेसीं । अमृतपान झालें आम्हांसी । आतां कष्ट आम्हां कासयासी । सकळाभीष्ट लाधलों ॥२॥
तूं भेटलासी मज तारक । दैन्य गेलें सकळिक । सर्वाभीष्ट लाधलें सुख । गुरुचरित्र ऐकतां ॥३॥
मागें कथानक सांगितले । श्रीगुरु संगमी राहिले । पुढें काय वर्तलें । तें सांगावे दातारा ॥४॥
सिध्द म्हणे नामधारकासी । ऐक वत्सा विस्तारेंसी । विचित्र झालें येरे दिवसी । एकचित्तें परियेसा ॥५॥
नंदिनामा एक ब्राम्हण । सर्वांगी श्वेत कुष्ठ जाण । अंबा तुळजापुरा जाऊन । वर्षे तीन आराधिली ॥६॥
संवत्सर तीन उपवास । द्विज कष्टला बहुवस । निरोप झाला स्वप्नीं त्यास । जाय चंदलापरमेश्वरीसी ॥७॥
जगदंबेचा निरोप घेउनी । आला चंदलापरमेश्वरीस्थानीं । मास सात पुरश्चरणी । पुनरपि केले उपवास ॥८॥
नानापरी कष्टत । स्वप्न झालें अवचित । तुवां जावें त्वरित । गाणगापुर ग्रामासी ॥९॥
तेथें असे श्रीसद्गुरु । त्रयमूर्तींचा अवतारु वेष धरिला असे नरु । तेथें होसी उत्तमांगी ॥१०॥
ऐसें देवीनें निरोपिलें । विप्र म्हणे भलें झालें । सहा मांस कां कष्टविलें । जरी तुझे हातीं नोहेचि ॥११॥
जगन्माता तुळजा भवानी । निरोप घेउनी । आलों तुजपाशी ठाकोनि । तूं दैवत म्हणोनिया ॥१२॥
देवपण ठाउकें झालें । आम्हांसी निरोप दिधले । मनुष्यापासीं जा म्हणितलें । तुझेनि नोहे काहींच ॥१३॥
विश्वाचें पातलों तुजपासीं । तूं मनुष्यासन्निध धाडिसी । सीमा झाली देवपणासी । भाग्य माझें म्हणतसे ॥१४॥
मनुष्यपासीं जा म्हणवयासी । लाज न ये तुम्हां कैसी । वळखिलें म्यां देवपणासी । उपवासी सात महिने ॥१५॥
पहिलेंच जरी निरोप देत इतुके कष्ट कासया होत । दुराशी धरिली चित्त । परमेश्वरी म्हणोनि ॥१६॥
ऐसें अनेक प्रकारे कष्टोन । दु:ख करीतसे ब्राम्हण । मागुती पुरश्चरण । करीन म्हणे तो द्विज ॥१७॥
म्हणे मज बरवें होणें । अथवा आपुला प्राण देणें । ऐसें बोलोनि निर्वाणें । विप्र धरणें बैसला ॥१८॥
पुनरपि स्वप्न तयासी । तैसेंचि होय परियेसीं । आणिक समस्त भोपियांसी । तेणेचिं परी निरोप होय ॥१९॥
समस्त भोपी म्हणती तयासी । आजि स्वप्न झालें आम्हांसी । छळ न करीं गा देवीसी । निरोपासरसा जाय वेगें ॥२०॥
तूं जरी आतां न जासी । आम्हां आज्ञा झाली ऐसी । बाहेर घालवूं तुजसी । देवालयांत येऊं न देऊं ॥२१॥
इतुके झालियावरी । पारणें केलें द्विजवरी । पूजा करोनि नानापरी । निरोप घेऊनि निघाला ॥२२॥
गाणगाग्रामासी आला । मठांत पुसूं लागला । भक्तजन सांगती त्याला । संगमीं आहेती श्रीगुरु ॥२३॥
भक्त म्हणती तयासी । श्रीगुरु येतील पारणेसी । काल शिवरात्री उपवासी । आतां येतील परियेसी ॥२४॥
इतुकिया अवसरीं । श्रीगुरु आले साक्षात्कारी । ग्रामलोक द्विजाते वारी । दूर राहे संमुख ॥२५॥
श्रीगुरु आले मठांत । द्विज उभा होता तेथ । भक्तजन सांगती मात । विप्र एक आला असे ॥२६॥
सर्वांगी कुष्ठ असे श्वेत । स्वामीदर्शना आलों म्हणत । श्रीगुरु म्हणती आपण जाणत । संदेहरूपें आल असे ॥२७॥
म्हणती बोलवा मठांत । भक्त गेला धांवत । तया द्विजातें पाचारित । आला विप्र आंगणी ॥२८॥
दुरोनि देखिलें श्रीगुरुसी । नमस्कार करीत लोळे भूमीसी । श्रीगुरु म्हणती तयासी । संदेहरूपें आलासी कां ॥२९॥
देवीपासीं कां न गेलासी । मनुष्यपासीं येणें कायसीं । संदेह धरितां मानसीं । काय होय कार्यसिध्दि ॥३०॥
ऐसें वचन ऐकोनि । साक्ष आली आपुले मनीं । क्षमा करणें स्वामी म्हणोनि । लोंटांगणी येतसे ॥३१॥
म्हणे स्वामी आपण तमांध । स्वामीचे दशनें झालों शुध्द । अज्ञानें वेष्टिलों मतिमंद । नेणें सोय परब्रम्हीं ॥३२॥
तूं साक्षात वस्तु म्हणोनि । नेणों आपण तमोगुणी । आजि दिवस माझा सुदिनी । दर्शनें झालों पुनीत ॥३३॥
पापकर्में पापी आपण पापात्मा नेणें खूण । पापें संभवलों निर्गुण । शरण आलों तुजपासीं ॥३४॥
तूं भक्तजनांचा आधार । शरणागता वज्रपंजर । ब्रीद वनिती सचराचर । हे नृसिंहसरस्वती ॥३५॥
आजि माझें कर्म गेलें । परब्रह्म डोळां देखिलें । मनोरथ माझे पुरले । कृपासागरा यतिराया ॥३६॥
तूं भक्तजनकामधेनु । मनुष्यदेहीं अवतरोनु । तुझा पार जाणे कवणु त्रैमूर्ति तूंचि होसी ॥३७॥
जैशी सगरांकारणें गंगा । पावन करावया आली जगा । तैसें भक्तसेवकवर्गा । तारावया अवतरलासी ॥३८॥
कां अहिल्या झाली पाषाण । दिव्यदेहीं झालीं लागतां चरण । तैसा मी आजि देखोनि दीन । केलें तुवा गुरुनाथा ॥३९॥
व्रतबंध विवाह झालियावरी । उद्भवली व्याधि आपुले शरीरीं । स्त्री राहिली माहेरीं । स्पर्शूं नये शरीर म्हणे ॥४०॥
आपुले असती मातापिता । सकळ म्हणती जाई परता । दु:ख झालें अपरिमिता । संसार त्यजूनि निघालों ॥४१॥
गेलों होतों तुळजापुरीं । उपवासीं कष्टलो अपारीं । मज म्हणती तूं पापी भारी । न होय बरवें तुज आतां ॥४२॥
निरोपी तुळजादेवी प्रीतीं । जेथें चंदलापरमेश्वरी वसती । तेथें होय पापनिवृत्ति । जाईल रोग म्हणोनिया ॥४३॥
तेथें कष्ट केले बहुत । न होयचि काय देवी उबगत । निरोप झाला जा म्हणत । कृपामूर्ति तुजपासीं ॥४४॥
ऐसें माझें दैव हीन । उबगताती देव आपण । मज देखोनि निर्वाण । बाहेर घाला म्हणताती ॥४५॥
देव मातें उबगताती । मनुष्य कैसे मज देखती । निर्वाणी आलों तुम्हांप्रती । निर्धार केला मरणासी ॥४६॥
ऐसा पापी असोनि आपण । आतां काय करावें अंगहीन । तोंड न पाहती कुष्ठी म्हणोन । मरण बरवें यापरतें ॥४७॥
आतां असे एक विनंती । होय अथवा न होय निश्चिती । शीघ्र निरोपावें ये रीतीं । आशापाशीं ग गोविंजे ॥४८॥
मज चाड नाहीं या देहाची । प्राण देईन साक्ष तुमची । तूं रक्षक माउली शरणागताची । निरोपावें दातारा ॥४९॥
जैसें देवीं चाळविलें । आशाबध्दते गोविलें । निदानी मज सोडिलें । तैसें न करीं दातारा ॥५०॥
ऐसें करुणावचन ऐकोन । गुरु बोलती हासोन । बोलाविला सोमनाथ ब्राम्हण । निरोप देती यातें न्या संगमासी ॥५१॥
त्वरेनें संकल्प सांगोनि । स्नान करावें पुष्करजीवनीं । अश्वत्थप्रदक्षिणा करवोनि । वस्त्रें टाका दूर त्याचीं ॥५२॥
नवीं वस्त्रें द्यावी यासी । शीघ्र आणा पारणेसी । ऐसा निरोप देती त्यासी । दोघे गेले झडकरी ॥५३॥
स्नान करोनि बाहेर आला । शरीर वर्ण पालटला । अश्वत्थप्रदक्षिणा केल्या । सुवर्ण झाले सर्वांग ॥५४॥
वस्त्रें देती ब्राम्हणासी । जीर्ण वस्त्रें टाकिती दूरेसी । जेथें टाकिली भूमीसी । क्षार भूमि होय त्वरित ॥५५॥
सांगतें घेऊनि द्विजासी । सोमनाथ आला मठासी । चरणावरी घातलें तयासी । लोक सर्व विस्मित ॥५६॥
नंदिनामें केला नमस्कार । संतोषें स्तोत्र करी अपार । हर्षे झाला असे निर्भर । लोळत असे पादुकावरी ॥५७॥
श्रीगुरु पुसती तयासी । तुझी मनकामना झाली परियेसीं । सर्वांग आहे कैसे त्यासी अवलोकोनि पाहें म्हणती ॥५८॥
सर्वांग पाहतां बरवें झालें तावन्मात्र जंघेसी राहिले पाहतां मन त्याचें भ्याले । म्हणे स्वामी असे कीं थोडे ॥५९॥
तुझी कृपादृष्टी झाली असतां । थोडें राहिले केवी अर्था । करीतसे दंडवता । कृपा करीं गा महात्म्या ॥६०॥
गुरुमूर्ति निरोपिती त्यासी । तूं संशय धरोनि आलासी । मनुष्य काय देईल म्हणसी । तेणें गुणें राहिलें शेष ॥६१॥
यासी असे एक प्रकार । तुवां कवित्व करावें अपार । आमुची स्तुति करीं निरंतर । जाईल त्वरित निश्चये ॥६२॥
नंदिनामा म्हणे स्वामियासी । लिखित नेणें वाचावयासी । कैसें करूं कवित्वासी । मंदमति आपण ॥६३॥
काय जाणें कवित्वरीति । नाहीं मज काव्यव्युत्पत्ति । स्वामी ऐसा निरोप देती । म्हणोनि चरणीं लागला ॥६४॥
श्रीगुरु म्हणती त्या द्विजासी । मुख उघडी काढीं जिव्हेसी । विभूती प्रोक्षितां तयासी । ज्ञान उपजलें ब्राम्हणातें ॥६५॥
चरणांवरी ठेविला माथा । उभा केला स्तोत्र करितां । म्हणे स्वामी मी नेणता । सेवेसी नव्हे आराणुक ॥६६॥
मायापाशीं वेष्टोनि । बुडत होतों संसारगहनीं । आठवण न करीं कधीं मनीं । तुझें चरण विसरलों ॥६७॥
संसार म्हणजे मायाजळ । योनी जन्मोनि चौर्‍यायशी कुळ । न आठवलें तुझें नाम केवळ । मंदमति झाली स्वामीया ॥६८॥
स्वदेज अंडज उद्भिजेंसी । जन्म पावलों पशुयोनीसी । ज्ञान कैचें आम्हांसी । स्थावर जंगम जैं होतों ॥६९॥
नानायोनि मनुष्य विशेष । शूद्रादि याती बहुवस । जरी होतो त्या जन्मास । काय जाणें तुझी सोय ॥७०॥
समस्त जन्मांमध्ये एक । ब्राम्हणजन्म विशेष । काय करावें होऊनि मूर्ख । गुरुसोय नेणता नर ॥७१॥
मातेचें शोणित पित्याचें रेत । संपर्क झाला जननीगर्भात । जैसें सुवर्ण असे कढत । दिवस पांच बुदबुदकार ॥७२॥
पंधरा दिवस होय थोर । एक रस होऊनि निर्धार । तधीं मी काय जाणें पामर । नाहीं पंचतत्वे झाली मज ॥७३॥
मासें एक पिंड होय । द्वय मासीं शिर पादद्वय । त्रयमासी सर्व अवयव । नवद्वारे झाली मग ॥७४॥
पंचतत्वे होतीं एक । पृथ्वी वायु तेज आकाश उदक । प्राण आला तात्काळिक । तधीं स्मरण कैचें मज ॥७५॥
पांचवे मासीं त्वचा रोम । सहावे मासीं उच्छवासस्तोम । सातवे मासीं श्रोत्र जिव्हा घ्राण । मेद मज्जा द्रुढ झालीं ॥७६॥
ऐसा नव मास कष्टत । होतों जननीगर्भांत । रुधिर विष्ठा मूत्रांत । कष्टलों फार स्वामिया ॥७७॥
माता भक्षी उष्ण क्षार । कटु तीक्ष्ण असे अपार । पडे लोळे अनेक प्रकार । दु:ख कोणा सांगूं तेव्हां ॥७८॥
मनास आलें भक्षण करी । दु:ख होय मज अपारी । ऐसें नवमासावरी । मातागर्भी कष्टलों ॥७९॥
तधीं कैंचे तुझें स्मरण । वेष्टिलों होतों मायेंकरून । देखिले नाहीं तुझें चरण । मग योनिद्वारे जन्मलों ॥८०॥
उपजतांची आपणासी । आयुष्य लिहिले ललाटेसी । अर्ध गेलें वृथा निद्रेंसी । रात्रीं निद्रा मानवा ॥८१॥
उरल्या आयुष्यांत देखा । तीन भाग केले ऐका । बाल यौवन वृध्दपण निका । निर्वाण केलें तये वेळीं ॥८२॥
बाळपणी आपणासी । कष्ट झाले बहुवसीं । मज घालिती पाळण्यासी मळमूत्रांत लोळतसे ॥८३॥
बाळपणीचे दु:ख आठवितां । ह्रदयस्फोट होय आतां । काय सांगू गुरुनाथा । नाना आपदा भोगिल्या ॥८४॥
शयनस्थळीं मूळमंत्रांत । निरतंर असें लोळत । आपली विष्ठा आपण खात । अज्ञानतिमिरें वेष्टिलों ॥८५॥
एखादें समयीं आपणासी । पोट दुखे बहुवसीं । रुदन करितां परियेसीं । स्तनपान करविती ॥८६॥
क्षुधाक्रांत होय बहुत । मग म्हणती पोट याचें दुखत । अंगुली घालूनियां मुखांत । औषध मज घालिती ॥८७॥
ऐसें क्षुधने पीडित बहुत । मज घालिती पाळण्यांत । हालविती पर्यंदे गात । क्षुधाक्रांत रुदन करीं ॥८८॥
म्हणती रुदन करितें बाळ । मुखीं शिंपती कांजीतेल । रक्षा बांधिती मंत्रवोनि केवळ । नेणें माता भूक माझी ॥८९॥
पाळण्या घालिती कौतुक । प्रावरणांत असतां वृश्चिक । मारीतसे पाठीसी डंख । प्रलाप मी करीतसें ॥९०॥
आणिक पाळण्या घालिती । राहें राहें उगा म्हणती । स्तनपान मज करविती । वृश्चिकविष नेणतां ॥९१॥
तेणें दु:खे स्तनपान न करीं । मागुती घालिती पाळण्याभीतरी । वृश्चिक मज डंख मारी । प्राणांतिक मज होय ॥९२॥
माता खाय आम्ल तीक्ष्ण क्षार । स्तनपान करविती मज अपार । क्षीर आंबट आणि मधुर । आपण खोके सर्वकाळीं ॥९३॥
नाना औषधें मज देती । तेणें माझे डोळे दुखती । कुंकू लवणाक्षार घालिती । डोळे आले म्हणोनि ॥९४॥
ऐसे कष्ट धुरंधर । बाळपणीं साहिले अपार । वाढलों कष्ट करितां फार । वर्षे बारा लोटली ॥९५॥
तधीं कैचें तुझें चरणस्मरण । मजला कैची आठवण । कष्टलों मी याचि गुणें । पूर्वजन्म नाठवेची ॥९६॥
दोन भाग उरले आयुष्यासी । मदनें व्यापिलें शरीरासी । जैसा पतंग दीपासी । भ्रमित तैसा उन्मत्त ॥९७॥
नेणें गुरु माता पिता । समस्तांतें निंदा करितां । परस्त्रीवरी करीं चित्ता । कुळाकुळ न विचारीं ॥९८॥
ब्राह्मणनिंदा परोपरी । वृध्द देखोनि विनोद करीं । मंदे व्यापिलों असें भारी । मग नाठवें तुझे चरण ॥९९॥
मांसाचे कवळाकारणें । मत्स्य जाय जेवीं प्राणें । तैसा आपण मदनबाणें । वश्य झालों इंद्रियांस ॥१००॥
नानावर्ण स्त्रियांतें अंगिकारलें । परद्रव्य अपहारिलें । सिध्दमहंतां निंदिले । दृष्टीं न दिसे माझें काहीं ॥१॥
ऐसा मदने व्यापूनि । पुढें मागें न पाहें नयनीं । पतंग जाय धावोनि । दीपावरी पुढें जैसा ॥२॥
ऐसा वेष्टोनि मदनबाणीं । नायकें सुबुध्दि श्रवणी । सोय न धरीं तुझे चरणी । यौवनपण ऐसें गेले ॥३॥
वृध्दपण आलें शरीरासी । उबग होय स्त्रीपुत्रांसी । श्वासोच्छ्वास कफेसी । सदा खोकला होय मज ॥४॥
अवयव सर्व कांपती । कृष्ण केश पांढरे होती । दंतहीन भक्ष्ये न चावती । श्रवणीं नायकें दृष्टि नाहीं ॥५॥
ऐसा नानापरि कष्टितां । तुमची सेवा न घडे आतां । स्वामी तारका गुरुनाथा । संसारसागराकडे करीं ॥६॥
ऐसा मंदमति आपण । न ओळखेंचि तुझे चरण । तूंचि केवळ नारायण । अवतार श्रीगुरुमूर्ति ॥७॥
तूंचि विश्वाचा तारक । धरोनिया नरवेष देख । त्रयमूर्ति तूंचि एक । परब्रम्ह गुरुनाथा ॥८॥
दिवांध नेणती तुज लोक । तूंचि विश्वाचा पाळक । मी किंकर तुझा सेवक । संसारसागरीं तारीं मज ॥९॥
ऐसें नानापरी स्तोत्र । करीतसे नंदिनामा पवित्र । जन पाहती विचित्र । त्यांसी म्हणे नंदिनामा ॥११०॥
ऐका हो जन समस्त । श्रीगुरु परब्रम्हवस्त । आपण पाप केलें बहुत । दर्शनमात्रें सर्व गेलें ॥११॥
जैसें तृणाचे बणवीसी । अग्नि पडतां गति जैसी । गुरुकृपा होय जयासी । पाप जळे येणेंपरी ॥१२॥
चरणं पवित्रं वितत पुराणं । ऐसें बोले वेद पुराण । सेवा सेवा हो गुरुचरण गुरुवेगळा ॥१३॥
ब्रम्हदेवें आपण देखा । दुष्टाक्षरें लिहिली ऐका । तैसें हें होय निका । श्रीगुरुचरणीं लागतां ॥१४॥
जवळी असतां निधान । कां न ओळखा तुम्ही जन । नृसिंहसरस्वती कामधेनू । भजा भजा हो म्हणतसे ॥१५॥
इह सौख्यदातां अनेक । अंती पावे वैकुंठलोक । संदेह नाही होईल सुख । सत्य सत्य बोल माझे ॥१६॥
नंदिनामा स्तोत्र करीत । श्रीगुरु संतोष अत्यंत । भक्तांते निरोप देत । कवीश्वर म्हणायासी ॥१७॥
कवीश्वर नाम तयासी । निर्धार केला भरवंसी । ऐसें कृपेनें बोलती त्यासी । ऐकोनि चरणीं लागला ॥१८॥
शेष होतें जंघेवरी । तात्काळ गेलें दूरी । नंदिनामा आनंद करी । राहिला सेवा करीत देखा ॥१९॥
सिध्द म्हणे नामधारकासी । गुरुचरित्र परियेंसी । कवि नृसिंह नामेसीं । तोहि रहिला गुरुसेवे ॥१२०॥
नामधारक म्हणे सिध्दमुनि । दुसरा कवि नृसिंह म्हणोनि । केवी झाला श्रीगुरुभुवनीं । कवीश्वर सांगा मज ॥२१॥
तें विस्तारोनि आम्हांसी । सांगा स्वामी कृपेसी । वांछा असे मानसीं । गुरुचरित्र ऐकावया ॥२२॥
म्हणे सरस्वतीगंगाधर । पुढील कथेचा विस्तार । ऐकतां होय मनोहर । नामस्मरण कामधेनु ॥२३॥
इति श्रीगुरुचरित्रामृत । सिध्द मुनि संवादत । कवीश्वराख्यान येथ । निरोपिलें प्रेमळ ॥१२४॥
इति श्रीगुरुचरित्रपरमकथाकल्पतरौ श्रीनृसिंहसरस्वत्युपाख्याने सिध्दनामधारकसंवादे द्विजकुष्ठपरिहारो नाम पंचचत्वारिंशोऽध्याय: ॥४५॥ श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पितमस्तु ॥ ओवीसंख्या ॥१२४॥

॥श्रीगुरुदत्तात्रेयार्पणमस्तु॥